اشارة - اشارت عبارت از دلالت حسّى يا عقلى است به چيزى به نحوى كه غير آن در آن مشترك نباشد و اين اشاه اولا و بالذات به جوهر است و به عبارت ديگر مشار اليه بالذات بايد جوهر باشد و اعراض به تبع محل و جواهر مشار اليه مىباشند . صدرا از قول شيخ نقل كرده است كه گويد اشاره عبارت از تعيين جهتى از جهات عالم است . « 1 » اشباح جسميه - بعضى از فلاسفه مىگويند ميان مجردات محضه و ماديات عالمى است كه آن را عالم اشباح مىنامند كه برزخ ميان روحانيات و جسمانيات است و از آن جهت اشباح گويند كه داراى مقدار و شكل بوده و شبح و قشر اجسام‌اند و چون داراى ماده نمىباشند فوق اجسامند و مانند صورى هستند كه از اشيا در مرآت منعكس مىشوند و بالأخره عالمى كه محل صور مقداريه است عالم اشباح مىنامند و عالم اشباح مثاليه و اشباح جسميه هم ناميده‌اند . صدرا از كسانى است كه صريحا اعتراف كرده است كه نه تنها مؤمن و معتقد به وجود اين عالم مىباشد بلكه به نحو خاص و با برهان مخصوص وجود چنين عالمى را ثابت كرده است . « 2 » او گويد : عالم اشباح غير از عالم خيال منفصل است كه من مؤمن به آن مىباشم . و بنابر اين صدرا غير از عالم مثل نوريه افلاطونى و غير از عالم اشباح مثاليه قايل به عالم ديگر است كه عالم خيال منفصل مىباشد . و بالجمله فانما يثبت بادلة الوجود العلمى للاشياء الصورية وجود عالم آخروان لهذا الصور و الاشباح وجودا آخر سوى ما يظهر على الحواس الظاهرة و بذالك الوجود ينكشف و يظهر عند القوى الباطنة . . . و بالجمله يستدل النفس المجردة به ادراك قوى الظاهرة على وجود هذا العالم و به ادراك قوى الباطنة على ثبوت عالم آخر شبحى مقدارى . « 3 » اشتداد - اشتداد به معنى قوت و شدت در سير يعنى سرعت در سير است شدت مقابل و نقيض لين ورخا است « شدت ارض » صلابت و محكمى آن را گويند « شديد » به معنى شجاع و قوى است « شدايد » به معنى سختىها و دشوارىها است « تشدد » يعنى قدرت و قوت نشان دادن در كارها . اشتداد از نظر مفهوم فلسفى آن مناسب با معناى لغوى آن « قوت » است و مقابل ضعف است و نوعى از حركت در كيف است كه به نام استحاله مىنامند و اشتداد جوهرى را به نام تكون خوانده‌اند . « 4 » صدرا بعد از بيان معنى اشتداد گويد : اين مسأله كه آيا جوهر هم قابل اشتداد هست يا نه مورد اختلاف است همانطور كه بعضى وجود را قابل اشتداد و ضعف مىدانند و بعضى منكر وقوع مراتب شدت و ضعف در وجودند . صدرا خود گويد همان‌طور كه اشتداد در كيف واقع است جوهر اشيا نيز قابل شدت و ضعف مىباشند و حركت اشتدادى در جواهر غير قابل انكار است چنان‌كه آب در اثر حركت

--> ( 1 ) اسفار ، ج 4 ، ص 272 . ( 2 ) همان ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 299 . ( 3 ) همان ، صص 300 - 301 . ( 4 ) همان ، سفر 2 ، ص 273 .